BAJETI YA 1995/96: UKURASA MUHIMU KATIKA HISTORIA YA UCHUMI WA TANZANIA BAJETI YA 1995/96: UKURASA MUHIMU KATIKA HISTORIA YA UCHUMI WA TANZANIA UTANGULIZI Kuna wakati katika historia ya taifa ambapo tukio moja dogo linaweza kueleza picha kubwa ya maisha ya wananchi wake. Picha ya gazeti iliyochapishwa mwaka 1995 ikionyesha kichwa cha habari "Kima cha chini kuwa Sh. 17,500" ni moja ya picha hizo. Kwa leo, nambari hiyo inaweza kutia kicheko au huzuni, lakini nyuma yake kuna hadithi nzito ya mabadiliko makubwa ya kiuchumi ambayo Tanzania ilikuwa inayapitia wakati huo. Ili kuelewa kikamilifu maana ya bajeti hiyo, ni lazima tuangalie mazingira ya kisiasa, kiuchumi, na kijamii yaliyoizunguka Tanzania ya miaka ya tisini. TANZANIA KABLA YA 1995: MFUMO WA UJAMAA NA CHANGAMOTO ZAKE Ili kuelewa umuhimu wa Bajeti ya 1995/96, ni muhimu kurudi nyuma kidogo na kuangalia hali ya Tanzania kabla ya mabadiliko hayo. Tangu uhuru wa mwaka 1961, Tanzania ilikuwa inafuata sera ya Ujamaa iliyoanzishwa na Mwasisi wa Taifa, Mwalimu Julius Kambarage Nyerere. Sera hii, iliyopata nguvu zake kupitia Azimio la Arusha la 1967, iliweka serikali kuwa mhimili mkuu wa uchumi — ilimiliki mashirika, ilisimamia bei za bidhaa, na ilizuia ushindani wa soko huria. Hata hivyo, wakati Rais Ali Hassan Mwinyi alipoingia madarakani mwaka 1985, uchumi wa Tanzania ulikuwa katika msukosuko mkubwa. Tangu 1974 hadi 1984, Pato la Taifa (GDP) lilikuwa likikua kwa wastani wa asilimia 2.6 kwa mwaka huku idadi ya watu ikiongezeka kwa kasi zaidi ya asilimia 3.4 kwa mwaka. Mishahara ya wafanyakazi mijini na mapato ya wakulima vilianguka, sarafu ilikuwa imepanda bei kupita kiasi, bidhaa za msingi zilikuwa adimu, na taifa lilikuwa na deni la zaidi ya dola bilioni tatu za nje. (Ikulu) Hali hii ilikuwa dalili wazi kwamba mfumo wa Ujamaa ulikuwa umeshindwa kiuchumi — ingawa uliendelea kustaajabishwa kwa maadili yake ya usawa na umoja wa kitaifa. MWINYI NA MAGEUZI YA UCHUMI: "MZEE RUKHSA" AINGIA HATUA Kipindi cha utawala wa Rais Mwinyi, 1985 hadi 1995, ndicho Tanzania ilipochukua hatua za kuacha sera za ujamaa na kuanza kujenga uchumi unaoongozwa na soko huria. (JamiiForums) Haikuwa kazi rahisi, kwani Mwalimu Nyerere, mwanzilishi wa falsafa ya Ujamaa, bado alikuwa hai na alikuwa na ushawishi mkubwa kwa wananchi na viongozi wa CCM. Mwinyi alipata jina la utani "Mzee Rukhsa" kwa sababu ya mtazamo wake wa kuruhusu biashara huria na kulegeza kanuni za uchumi zilizokuwa kali sana. Kiini cha mabadiliko yake kilikuwa Mpango wa Kurejesha Uchumi (ERP) ulioanzishwa Juni 1986, chini ya makubaliano na IMF na Benki ya Dunia. (Encyclopedia.com) Katika awamu ya kwanza ya mageuzi, kuanzia 1986 hadi 1995, uchumi ulifunguliwa hatua kwa hatua. Bei ziliachwa zifuate masoko, kiwango cha sarafu kilirekebishwa, na vikwazo vya biashara vilifutwa. Umiliki wa serikali kwenye mashirika ulianza kupunguzwa. Rais Mwinyi mwenyewe anaandika katika kumbukumbu zake kwamba mabadiliko ya ERP ya awali yalianza kuzaa matunda, na hiyo ilimpa msukumo wa kwenda mbali zaidi na kwa kasi zaidi katika ERP II ya 1990-1995. (TRA) HALI YA UCHUMI MWAKA 1995: WAKATI MGUMU Ingawa mageuzi yalikuwa yanafanyika, mwaka 1995 ulikuwa mgumu kwa Tanzania kwa njia nyingi. Mwisho wa awamu ya pili ya utawala wa Mwinyi ulishadifiwa na kashfa mbalimbali za ufisadi. Moja ya maarufu zaidi ilifunuliwa na Benki ya Dunia Novemba 1994, ikihusisha ubadhirifu wa fedha wa serikali uliofikia asilimia tatu ya Pato la Taifa, ukiinvolve maafisa wakubwa wa Wizara ya Fedha. Hali hii ilisababisha wafadhili wa kimataifa kusimamisha msaada. Msongo huu uliofika kilele mwaka 1995 ulitatuliwa hatimaye kupitia kazi ya kikundi cha ushauri, ambacho kiliweza kurekebisha uhusiano kati ya Tanzania na wafadhili wake. Wakati huo huo, katika bajeti ya 1995/96, serikali ilifanya mabadiliko makubwa ya kodi. Kiwango cha kodi ya mapato kwa wastani wa watumishi wa umma kilishuka kutoka asilimia 15 hadi asilimia 3, jambo lililosababisha kupungua kwa mapato ya kodi kwa asilimia 15 ya Pato la Taifa. Pia, kodi ya mauzo kwenye malighafi fulani ilishuka kutoka asilimia 30 hadi 5, na kodi ya bidhaa zilizoagizwa kutoka nje ilipungua kutoka asilimia 30 hadi 20. BAJETI YA 1995/96 NA SWALA LA MSHAHARA WA CHINI Katika mazingira haya mazito ya kiuchumi ndipo Bajeti ya 1995/96 ilipowasilishwa Bungeni. Mheshimiwa Jakaya Mrisho Kikwete, aliyekuwa Waziri wa Fedha wakati huo, aliwasilisha bajeti iliyojaribu kushughulikia matatizo kadhaa mara moja — kushughulikia tatizo la ukweli wa mishahara midogo ya wafanyakazi, kupunguza ukali wa kodi, na wakati huo huo kudumisha uchumi unaoendelea. Mojawapo ya maamuzi mashuhuri katika bajeti ile ilikuwa kupandisha kima cha chini cha mshahara kutoka Shilingi 10,000 hadi Shilingi 17,500 kwa mwezi — ongezeko la asilimia 75. Kwa mtazamo wa leo, Shilingi 17,500 ni pesa ndogo sana ambayo haiwezi hata kununua mfuko mmoja wa sembe. Lakini katika muktadha wa mwaka 1995, ilikuwa hatua ya serikali kuonyesha nia ya kuboresha maisha ya wafanyakazi maskini zaidi wa Tanzania Bara. Kwa kuelewa jinsi mishahara ilivyopanda kwa miongo iliyofuata, takwimu za hivi karibuni zinaonyesha kwamba kima cha chini cha mshahara Tanzania kimefikia Shilingi 80,000+370.000 kwa mwezi mwaka 2026, ikiwa ongezeko kubwa kutoka Shilingi 60,000 +150000 za mwaka 2025. Tofauti hiyo inabainisha mwenendo wa upandaji wa bei na maendeleo ya kiuchumi kwa miaka 30 iliyopita. VIONGOZI WALIOSIMAMIA BAJETI HIYO Bajeti ya 1995/96 ilitekelezwa na timu ya viongozi ambao kila mmoja wao alikuwa na nafasi ya pekee katika historia ya Tanzania: Rais Ali Hassan Mwinyi alikuwa akifunga kipindi chake cha miaka kumi cha uongozi. Atakumbukwa milele kwa mchango wake wa kuleta mabadiliko ya uchumi na kuweka msingi imara kwa Rais William Mkapa kuendeleza na kuimarisha uhuru wa uchumi zaidi. Jakaya Mrisho Kikwete, aliyekuwa Waziri wa Fedha, alikuwa mchanga kiasi lakini mwenye ujuzi wa hali ya juu wa kiuchumi. Historia itamkumbuka kama mtu aliyeendelea kupanda hadi kukuwa Rais wa Tanzania mwaka 2005, akithibitisha kuwa taaluma na uzoefu wake wa miaka ile ya ugumu ulimkomboa vizuri. Augustine Mrema, aliyekuwa Waziri wa Kazi na Maendeleo ya Vijana, alikuwa maarufu sana miongoni mwa wananchi wa kawaida, hususan wafanyakazi na maskini. Sauti yake kali dhidi ya ufisadi na udhalimu wa waajiri ilimfanya kuwa "mtu wa watu" katika Tanzania ya miaka ya tisini. UCHAGUZI MKUU WA 1995: MABADILIKO YA KIHISTORIA Bajeti ya 1995/96 haikuwa tu suala la fedha — ilikuwa pia sauti ya mwisho ya serikali ya Mwinyi kabla ya Uchaguzi Mkuu wa kwanza chini ya mfumo wa vyama vingi mwaka 1995, ambao ulimleta madarakani Benjamin William Mkapa kuwa rais wa kwanza kuchaguliwa katika mfumo wa demokrasia ya vyama vingi. Uchaguzi ule ulikuwa tofauti kabisa na yale yaliyotangulia — kwa mara ya kwanza, vyama vya upinzani vilishiriki, wananchi walikuwa na chaguo halisi, na Tanzania iliingia katika enzi mpya ya kisiasa. MAFUNZO YA KIHISTORIA: TUNAJIFUNZA NINI? Bajeti ya 1995/96 inafundisha masomo muhimu kadhaa. Kwanza, inaonyesha kwamba mabadiliko ya uchumi hayakuja haraka wala rahisi — yalichukua miongo miwili ya harakati, migogoro na makubaliano magumu. Pili, inatuonyesha jinsi mishahara ya wafanyakazi inavyohusiana moja kwa moja na nguvu ya uchumi wa taifa — serikali yenye uchumi dhaifu haiwezi kulipa mishahara mizuri. Tatu, na hii ndiyo muhimu zaidi, inatukumbusha thamani ya kumbukumbu ya kihistoria. Wakati tunapopiga picha ya kichwa cha habari cha gazeti la zamani na kushangaa kwa Shilingi 17,500, tunaonyesha jinsi Tanzania imesafiri mbali kutoka pale ilipokuwa — lakini pia tunajiuliza swali gumu: je, safari hiyo imesaidia wananchi wote, au bado wako watu wengi nyuma? HITIMISHO Bajeti ya 1995/96 haikuwa tu orodha ya nambari na mipango ya serikali. Ilikuwa picha ya Tanzania iliyokuwa katika makutano ya historia — ikiacha nyuma Ujamaa wa Nyerere, ikisogea mbele kuelekea uchumi huria, na ikijitayarisha kwa demokrasia ya kweli ya vyama vingi. Rais Mwinyi alirithi uchumi uliolemewa na changamoto kubwa, na wakati wa utawala wake Tanzania ilichukua hatua za msingi za kubadilisha mwelekeo wake wa kiuchumi. Kwa kizazi kilichoishi wakati ule, Shilingi 17,500 ilikuwa pesa halisi iliyolipa karo, ilinunua chakula, na ilisaidia familia kuishi. Kwa kizazi cha leo, ni kumbukumbu ya kipindi kigumu lakini muhimu katika safari ya Tanzania kuelekea maendeleo. Sisi wote — wa leo na wa kesho — tuna wajibu wa kusoma historia hiyo kwa makini, ili tusirudie makosa yaliyopita na tuendelee kujenga taifa lenye haki, imara, na lenye ustawi kwa wote. Makala hii imetayarishwa kwa lengo la kuelimisha na kuhifadhi historia ya uchumi wa Tanzania. Vyanzo vimetoka katika nyaraka za IMF, Benki ya Dunia, na machapisho ya kiakademia yaliyohakikishiwa. Beloud